गरिबीमुळे नक्षलवाद पसरला नाही, तर नक्षलवादामुळे गरिबी पसरली

Oplus_131072

गरिबीमुळे नक्षलवाद पसरला नाही, तर नक्षलवादामुळे गरिबी पसरली
नक्षलमुक्त भारत ही मोदी सरकारची सर्वात ऐतिहासिक आणि महत्त्वपूर्ण कामगिरी आहे
लोकसभेत वामपंथी उग्रवादावर झालेल्या चर्चेदरम्यान एक गोष्ट पुन्हा-पुन्हा समोर आली – ‘जे सांगितले, ते केले.’ भारताच्या सुरक्षेसाठी कटिबद्ध असलेल्या पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी ज्या आत्मविश्वासाने हे भाकीत केले होते की 31 मार्च 2026 पर्यंत देश नक्षलवादमुक्त होईल, ते आता प्रत्यक्षात साकार होताना दिसत आहे. नक्षलवाद आज समाप्तीच्या उंबरठ्यावर उभा आहे.
नव्या भारताच्या निर्मितीत गुंतलेल्या अमित शाह यांच्या नेतृत्वाखाली उभी राहिलेली ही कहाणी केवळ सुरक्षा मोहिमांची नाही, तर एका विचारधारेच्या अंताची आणि विकासाच्या प्रारंभाची कहाणी आहे. अनेक वर्षे अशी धारणा निर्माण करण्यात आली की नक्षलवाद हा गरिबी आणि मागासलेपणाची देण आहे, परंतु जमिनीवरील वास्तव याच्या उलट दिसते. अनेक असे प्रदेश, जिथे समान किंवा त्याहून अधिक गरिबी होती, तिथे नक्षलवाद पसरला नाही. यामुळे ही धारणा अधिक मजबूत झाली की गरिबीमुळे नक्षलवाद पसरला नाही, तर नक्षलवादामुळेच गरिबीने मुळे घट्ट रोवली.
भारताच्या राजकारणाला नवी दिशा देणाऱ्या अमित शाह यांच्या दृष्टिकोनात हे स्पष्ट दिसते की नक्षलवाद ही केवळ आर्थिक नव्हे, तर वैचारिक समस्या आहे. दशकानुदशके ‘रेड कॉरिडॉर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भागांमध्ये विकासाची किरणे पोहोचू शकली नाहीत, कारण बंदुकीच्या सावलीने शासन आणि व्यवस्था दूर ठेवली. शाळा, रस्ते, बँका, रुग्णालये – सर्व काही योजनांमध्ये होते, पण प्रत्यक्षात उतरू शकले नाही. ही परिस्थिती तेव्हा बदलली, जेव्हा ठोस राजकीय इच्छाशक्तीसोबत विकास आणि सुरक्षा यांना एकत्र पुढे नेण्यात आले.
शाह यांच्या प्रयत्नांचा परिणाम आकडेवारीतही दिसून येतो. एकेकाळी 126 जिल्ह्यांपर्यंत पसरलेला नक्षल प्रभाव आता मोठ्या प्रमाणात कमी होऊन जवळपास समाप्तीच्या टप्प्यावर आला आहे. हजारो किलोमीटर रस्ते बांधले गेले, हजारो मोबाइल टॉवर उभारले गेले, बँकिंग सुविधा पोहोचल्या आणि शिक्षण व कौशल्य विकास केंद्रे सुरू झाली. हा बदल अचानक झाला नाही, तर शाह यांच्या नियोजनबद्ध रणनीती आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचा परिणाम आहे।
नक्षलवादाच्या ताबूतात अंतिम खिळा ठोकणाऱ्या शाह यांच्या रणनीतीने केवळ सुरक्षेपुरते मर्यादित न राहता ‘Whole of Government’ आणि ‘Whole of Agency’ दृष्टिकोनाचे उदाहरण निर्माण केले. यात सुरक्षा दल, गुप्तचर यंत्रणा, विकास योजना आणि स्थानिक प्रशासन सर्वांनी मिळून काम केले. जिथे पूर्वी राज्याची उपस्थिती नव्हती, तिथे आता ग्रामपंचायती सक्रिय झाल्या आहेत, शाळा सुरू होत आहेत आणि युवक क्रीडा व सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये सहभागी होत आहेत. बस्तरसारख्या भागांत आता ‘लाल दहशती’ऐवजी विकासाची चर्चा होत आहे. जे लोक शस्त्रे टाकून मुख्य प्रवाहात परतू इच्छितात, त्यांच्यासाठी पुनर्वसनाच्या योजना राबवण्यात आल्या – आर्थिक मदत, कौशल्य प्रशिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यात आल्या. तर दुसरीकडे, जे हिंसेचा मार्ग सोडत नाहीत, त्यांच्यावर कठोर कारवाईही सुरूच राहिली. हाच समतोल शाह यांच्या संपूर्ण रणनीतीच्या यशाचा पाया ठरला.
दृढ निश्चयाचे प्रतीक असलेल्या शाह यांच्या या उपक्रमाने हेही दाखवून दिले की नक्षलवाद ही केवळ सुरक्षा आव्हान नाही, तर एक वैचारिक भ्रमदेखील आहे. अनेक वर्षे काही घटकांनी याला ‘हक्कांची लढाई’ म्हणून मांडले, परंतु प्रत्यक्षात हा लोकशाही आणि संविधानाविरोधातील सशस्त्र बंड होता. भारतीय राजकारणातील चाणक्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शाह यांच्या भूमिकेतून हेही स्पष्ट झाले की नक्षलवाद हा वामपंथी विचारधारेतून जन्माला आलेला असून सत्तेवर बंदुकीच्या जोरावर कब्जा करण्याच्या विचारावर आधारित आहे.