no images were found
रक्तदाता एक ‘सुपरहिरो’!
(१४ जून, जागतिक रक्तदाता दिन विशेष)
आजच्या जगात जिथे ‘सुपरहिरो’ शोधण्यासाठी आपल्याला सिनेमा किंवा कॉमिक्सचा आधार घ्यावा लागतो, तिथे आपल्या अवतीभवती वावरणारे हे रक्तदाते खरोखरच पडद्यामागचे खरे सुपरहिरो आहेत. त्यांना कोणतीही महाशक्ती किंवा चमचमणारा पोशाख लागत नाही. फक्त ‘हाताची बाही वर करून’ आणि मनात माणुसकीची भावना ठेवून ते एका अनोळखी व्यक्तीला नवजीवन देतात. जागतिक रक्तदाता दिनाच्या निमित्ताने अशा या ‘सुपरहिरो’ ला सलाम!
मानवी संस्कृतीच्या इतिहासात विज्ञानाने अनेक अशक्य कोटीतील गोष्टी शक्य करून दाखवल्या. मात्र, एवढी प्रगती करूनही प्रयोगशाळेत कृत्रिम रक्ताचा एक थेंबही तयार करणे मानवाला अद्याप जमलेले नाही. म्हणूनच, वैद्यकीय क्षेत्रात तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले, तरी मानवी प्राणांचे रक्षण करण्यासाठी केवळ आणि केवळ दुसऱ्या मानवाच्या शरीरात वाहणारे रक्तच कामी येऊ शकते. आज आपण जेव्हा जागतिक रक्तदाता दिनाच्या उंबरठ्यावर उभे आहोत, तेव्हा रक्तदानाकडे केवळ एक ‘आकस्मिक वैद्यकीय गरज’ किंवा ‘पुण्याचे काम’ म्हणून न पाहता, ती देशातील प्रत्येक सुजाण नागरिकाची ‘सिटिझन ड्युटी’ म्हणजेच अनिवार्य नागरिक कर्तव्य मानण्याची वेळ आली आहे. जोपर्यंत हा दृष्टिकोन आपल्या समाजमनात रुजत नाही, तोपर्यंत आपण आरोग्य क्षेत्रात स्वावलंबी होऊ शकत नाही.
आपल्या देशात दरवर्षी कोट्यवधी युनिट रक्ताची गरज भासते. अपघात, गुंतागुंतीची प्रसूती, कर्करोग, आणि थॅलेसेमिया किंवा हिमोफिलियासारखे अनुवांशिक आजार असलेल्या रुग्णांसाठी रक्त हे जीवनदान ठरते. परंतु, आजही अनेकदा रक्ताच्या एका पिशवीसाठी रुग्णांच्या नातेवाईकांची होणारी धावपळ आणि मनस्ताप आपल्याला पाहायला मिळतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे आपल्याकडे रक्ताची मागणी आणि पुरवठा यात असलेले असंतुलन. हे असंतुलन दूर करण्यासाठी रक्तदान ही केवळ वर्षातून एकदा करायची सामाजिक औपचारिकता किंवा संकटसमयी करायची मदत न राहता, ते आपल्या दैनंदिन जीवनशैलीचे आणि नागरिक कर्तव्याचे अंग बनणे आवश्यक आहे. प्रत्येक सुदृढ व्यक्तीने वर्षातून किमान दोन ते तीन वेळा स्वेच्छेने रक्तदान केले, तर देशातील रक्ताचा तुटवडा कायमचा संपुष्टात येऊ शकतो.
स्वेच्छिक रक्तदानाच्या या चळवळीत आजवर आपले अनेक घटक दुर्लक्षित राहिले आहेत, हे आपण प्रामाणिकपणे स्वीकारले पाहिजे. आपल्या देशाची मोठी लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते, परंतु रक्तदानाची शिबिरे आणि जागृती प्रामुख्याने शहरी भागातच जास्त करतो. ग्रामीण भागातील तरुणांमध्ये अफाट ऊर्जा आणि सेवाभाव आहे, गरज आहे ती त्यांच्यापर्यंत योग्य माहिती आणि सुरक्षित रक्तदानाची सुविधा पोहोचवण्याची. दुसरीकडे, देशाच्या निम्म्या लोकसंख्येचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या महिला वर्गाचा रक्तदानात असणारा सहभाग अजूनही अत्यंत नगण्य आहे. महिलांमधील ॲनिमिया म्हणजेच रक्ताल्पतेची समस्या आणि रक्तदान केल्याने शरीरात अशक्तपणा येतो हा जुनाट गैरसमज याला कारणीभूत आहे. महिलांचे आरोग्य सुधारणे आणि त्यांच्या मनातील भीती दूर करून त्यांना या मोहिमेत अग्रभागी आणणे, हेच या सिटिझन ड्युटीचे पहिले पाऊल असायला हवे. यासाठी शासनाला युवकांनी त्यांच्या हातात असलेल्या मोबाईलच्या मदतीने जनजागृतीसाठी सहकार्य करणे अपेक्षित आहे.
याच सोबतीने, ओ-नेगेटिव्ह किंवा एबी-नेगेटिव्ह यांसारख्या दुर्मिळ रक्तगटांच्या व्यवस्थापनाचा प्रश्नही तितकाच गंभीर आहे. अशा दुर्मिळ रक्तगटांच्या रुग्णांना ऐनवेळी रक्ताची गरज भासते, तेव्हा नातेवाईकांची मोठी फरपट होते. यावर मात करण्यासाठी केवळ संकटसमयी धावपळ करण्यापेक्षा, अशा रक्तगटांच्या नागरिकांनी स्वतःहून पुढे येत आपली नोंदणी करणे आणि नियमित रक्तदान करणे गरजेचे आहे. जेव्हा आपण ग्रामीण भाग, महिला आणि दुर्मिळ रक्तगटांच्या दात्यांना एका साखळीत जोडू, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने शंभर टक्के स्वेच्छिक रक्तदानाचे राष्ट्रीय उद्दिष्ट आपल्याला साध्य करता येईल. बळजबरीने किंवा बदल्यात रक्त देण्याच्या (रिप्लेसमेंट डोनेशन) पद्धतीकडून स्वेच्छिक आनंदाने दिल्या जाणाऱ्या रक्ताकडे होणारा प्रवास म्हणजेच खऱ्या अर्थाने नागरिक कर्तव्याची पूर्तता होय.
नागरिकांना हे कर्तव्य पार पाडणे अधिक सुलभ आणि पारदर्शक व्हावे यासाठी केंद्र आणि राज्य शासनाने तंत्रज्ञानाचा अत्यंत प्रभावी वापर सुरू केला आहे. केंद्र सरकारच्या आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाद्वारे डिजिटल इंडिया मोहिमेअंतर्गत ‘ई-रक्तकोश’ (e-RaktKosh) हे केंद्रीय डिजिटल पोर्टल सुरू आहे. हे पोर्टल देशातील सर्व अधिकृत रक्तपेढ्यांना एकाच छताखाली आणणारे एक गतिमान माध्यम आहे. या पोर्टलच्या माध्यमातून सामान्य नागरिकांना केवळ एका क्लिकवर आपल्या परिसरातील रक्तपेढ्यांमध्ये कोणत्या रक्ताचा आणि किती साठा उपलब्ध आहे, याची अचूक आणि रिअल-टाइम माहिती मिळते. यामुळे रक्तासाठी दाहीदिशा फिरण्याची रुग्णांच्या नातेवाईकांची सोय होत आहे. तसेच, ‘आयुष्मान भारत’ डिजिटल मिशनशी हे जोडले गेल्याने रक्तदानाची संपूर्ण प्रक्रिया अत्यंत सुरक्षित आणि पारदर्शक झाली आहे.
या राष्ट्रीय पोर्टलचा वापर करणे अत्यंत सोपे आणि सुटसुटीत आहे. कोणत्याही नागरिकाला गुगल प्ले स्टोअरवरून ‘e-RaktKosh’ हे मोबाईल ॲप्लिकेशन डाऊनलोड करता येते किंवा www.eraktkosh.in या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देता येते. या पोर्टलवर होम पेजवरच ‘ब्लड अवेलेबिलिटी’ (रक्ताची उपलब्धता) हा पर्याय मिळतो. त्यावर आपले राज्य, जिल्हा आणि हवा असलेला रक्तगट निवडल्यास, त्या परिसरातील कोणत्या सरकारी किंवा खाजगी रक्तपेढीत किती युनिट रक्त शिल्लक आहे, याची यादी पत्त्यासह आणि फोन नंबरसह समोर येते. याशिवाय, ज्या नागरिकांना रक्तदान करायचे आहे, ते या पोर्टलवर ‘डोनर लॉगिन’ करून स्वतःची नोंदणी करू शकतात, आपल्या सोयीनुसार जवळच्या रक्तपेढीत वेळ (स्लॉट) आरक्षित करू शकतात आणि नजीकच्या काळात कुठे रक्तदान शिबिर आयोजित केले आहे, याची माहितीही मिळवू शकतात. रक्तदान केल्यानंतर मिळणारे डिजिटल प्रमाणपत्रही याच पोर्टलवरून डाऊनलोड करता येते.
केंद्रीय व्यवस्थेला पूरक म्हणून महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या आरोग्य विभागामार्फत आणि राज्य रक्त संक्रमण परिषदेच्या (www.mahasbtc.com) माध्यमातून राज्यस्तरावर स्वतंत्र आणि सक्षम जाळे निर्माण करण्यात आले आहे. राज्यातील सर्व शासकीय जिल्हा रुग्णालये, वैद्यकीय महाविद्यालये आणि नामांकित खाजगी संस्थांच्या रक्तपेढ्या या राज्य शासनाच्या नियंत्रणाखाली अविरतपणे कार्यरत आहेत. राज्य शासनाने अशा डिजिटल उपक्रमांच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर रक्ताची उपलब्धता सुलभ केली आहे. शासकीय संकेतस्थळांवर राज्यातील मान्यताप्राप्त आणि परवानाधारक रक्तपेढ्यांची अद्ययावत यादी उपलब्ध असून, रक्त चढवताना पाळावयाचे सुरक्षेचे कडक नियम व निकष शासनाने बंधनकारक केले आहेत. यामुळे नागरिकांना दिल्या जाणाऱ्या रक्ताची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता सर्वोच्च दर्जाची राखली जाते.
शासकीय स्तरावरून उपलब्ध करून देण्यात आलेल्या या डिजिटल सुविधांचा लाभ घेत नागरिकांनी आता स्वतःहून पुढाकार घेण्याची आवश्यकता आहे. तंत्रज्ञानाने रक्ताचा शोध घेणे सोपे केले असले, तरी रक्तपेढ्यांमधील साठा वाढवणे हे केवळ मानवी इच्छाशक्तीवरच अवलंबून आहे. आजचा तरुण वर्ग डिजिटली अत्यंत सक्रिय आहे, त्यांनी या पोर्टलचा वापर केवळ स्वतःसाठी न करता आपल्या परिसरातील गरजू रुग्णांना मदत करण्यासाठी मार्गदर्शक म्हणून करावा. प्रत्येक सोसायटी, महाविद्यालय आणि कॉर्पोरेट कार्यालयाने या शासकीय यंत्रणेशी समन्वय साधून नियमितपणे शिबिरांचे आयोजन केले, तर रक्ताचा तुटवडा हा शब्दच आपल्या शब्दकोशातून पुसला जाईल.
रक्तदान हे केवळ जीवनदान नाही, तर ते समाजाला एका सूत्रात बांधणारे सर्वोच्च राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. जात, पात, धर्म आणि प्रांताच्या भिंती ओलांडून जेव्हा एका नागरिकाचे रक्त दुसऱ्या नागरिकाच्या शरीरात वाहते, तेव्हा खऱ्या अर्थाने राष्ट्रीय एकात्मतेचे आणि बंधुभावाचे दर्शन घडते. शासकीय यंत्रणा, डिजिटल पोर्टल्स आणि वैद्यकीय सुविधा सज्ज आहेत, आता गरज आहे ती आपल्या मानसिकतेत बदल करण्याची. या जागतिक रक्तदाता दिनाच्या निमित्ताने, चला आपण सर्वजण मिळून एक प्रतिज्ञा करूया. रक्तदान ही केवळ आपत्कालीन गरज म्हणून न पाहता, ती आपली नियमित ‘सिटिझन ड्युटी’ मानूया. आपले हे एक पाऊल अनेक कुटुंबांचे हसू परत मिळवून देऊ शकते आणि देशाला आरोग्याच्या दृष्टीने अधिक बलशाली बनवू शकते. देशाचे जबाबदार नागरिक म्हणून या महायज्ञात आपले योगदान नक्की देऊया.
-सचिन अडसूळ, जिल्हा माहिती अधिकारी, कोल्हापूर
